Gündemi BBC Türkçe’den takip etmek artık WhatsApp’ta da mümkün. Haberlerimizin doğrudan telefonunuza gelmesi için tıklayın.

Nika neredeyse üç yaşında ve annesi Anna yaşıtlarının çoğu gibi meraklı, kitaplara bakmayı seven ve yaramaz bir çocuk olduğunu söylüyor.

Ancak diğer küçük çocuklardan farklı olarak Nika’da, kalıtsal spastik parapleji tip 47 veya SPG47 olarak da bilinen son derece nadir görülen genetik bir hastalık var.

Dünya genelinde bu rahatsızlığa sahip olduğu bilinen sadece 130 kişi var ancak uzmanlar teşhis konulmadan yaşayan binlerce kişi olabileceğine inanıyor.

Genetik bozukluk, çocuğun nörolojik fonksiyonlarını kademeli olarak bozarak konuşma ve hareketlerini etkiliyor.

ABD’deki Boston Çocuk Hastanesi Hareket Bozuklukları Programı Direktörü Dr. Darius Ebrahimi-Fakhari’ye göre yürümeyi ve konuşmayı öğrenmiş olanlar bile zamanla bu becerilerini kaybedebiliyor.

Yıllardır SPG47 için bir tedavi bulunamadı; nadir görülmesi nedeniyle biyoteknoloji şirketleri geliştirilmesine yatırım yapmak istemiyor.

Bunun yerine, hasta çocukların ebeveynleri gen terapisi geliştirilmesi için milyonlarca dolar topladı.

Tedavi test aşamasına hazır olmasına rağmen, aileler çocuklarının hayatlarını değiştirebilecek klinik denemeleri finanse etmek için milyonlarca dolara daha ihtiyaç olduğunu söylüyor.

Nika’nın annesi Anna Popovych, kızının gelişimsel aşamaları tamamlayamadığını fark ettiğinde bir şeylerin ters gittiğini anladı.

Nika yuvarlanmaya geç başladı, emeklemedi ve bir yaşına geldiğinde kendi başına oturamıyordu.

Ukraynalı aile, kızlarının teşhisini, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra 2022’de taşındıkları Çek Cumhuriyeti’nde öğrendi.

Nika’da ardı ardına epilepsi nöbetleri görülmeye başlandı ve yapılan sayısız teste rağmen doktorlar nöbetlerin nedenini anlayamadılar.

Kendisine, Avrupa Birliği’nin genetik araştırmalar için sağladığı ve henüz teşhis konmamış çocukları kapsayan bir hibe ile finanse edilen başka bir genetik test teklif edildi.

Popovych, postayla gelen sonuçları aldıkları anı şöyle anlatıyor:

“SPG47 adını görünce hemen Google’da aramaya başladık.

“Doktor, bu hastalığı ilk kez duyduğunu ve çok nadir görülen bir hastalık olduğunu söyledi.”

SPG47 nedir?

SPG47, bir çocukta AP4B1 geninde mutasyon meydana geldiğinde ortaya çıkar.

Ebrahimi-Fakhari’nin açıkladığı üzere sinir sisteminin gelişimini etkileyen bir bozukluk, ancak etkisi sadece bununla sınırlı değil.

Ebrahimi-Fakhari, “Çoğu çocukta ilk belirtiler yaşamın ilk yılında ortaya çıkar” diyor.

“Bunlar arasında gelişimsel gecikme de yer alıyor: Bir çocuk oturmaya, ayakta durmaya veya yürümeye beklenenden daha geç başlar ve konuşma gelişimi de genellikle gecikir.”

Çocuk dört-altı yaş arasına geldiğinde, bacaklardaki kas tonusunun anormal derecede yüksek olması anlamına gelen spastisite artmaya başlar.

Zamanla hastalık ilerler ve yürüyebilen ve konuşabilen çocuklar artık bunu yapamaz hale gelebilir. Ebrahimi-Fakhari’ye göre, 10 veya 11 yaşına geldiklerinde tekerlekli sandalyeye ihtiyaç duymaları muhtemeldir.

Ona göre bu rahatsızlık, doğrulanmış teşhis sayısının gösterdiğinden çok daha yaygın olabilir.

SPG47 tanısı konmuş çocukların ebeveynleri tarafından kurulan bir biyoteknoloji ilaç şirketi olan BlackFin Bio, dünya genelinde 3 bin 600’den fazla hastanın bu hastalıktan muzdarip olabileceğini tahmin ediyor.

Ebrahimi-Fakhari’ye göre resmi rakamlar ile tahmini vaka sayısı arasındaki bu fark, birçok ülkenin SPG47’yi teşhis etmek için gerekli olan uzman genetik testlere erişiminin olmamasından kaynaklanıyor.

Sonuç olarak, bazı çocuklara serebral palsi teşhisi konuluyor; bu, hareket ve koordinasyonu etkileyen, ömür boyu süren bir grup rahatsızlığı kapsayan genel bir terim.

Chris Edwards’ın 12 yaşındaki kızı Robbie artık tekerlekli sandalye kullanıyor. 2016 yılında kızına konulan SPG47 tanısı, dünyada doğrulanan onuncu vaka olmuştu.

ABD’nin Massachusetts eyaletinden olan babası, uzun zamandır bu hastalığa dikkat çekmeye çalışıyordu. Hastalıkla ilgili araştırma yapan bilimsel yayınların yazarlarıyla iletişime geçti ve onlara kızının fotoğraflarıyla birlikte e-postalar gönderdi. Tavsiye ve yardım istedi.

2017’de Boston Çocuk Hastanesi’nde biraraya gelen bir grup uzman, en yüksek tedavi potansiyelinin gen tedavisi olduğu konusunda hemfikir oldu.

Uzman arayışı ve fon toplama çalışmaları başladı. Edwards, bu süreçte, SPG47 için bir tedavi geliştirme ve tescil ettirme teklifiyle, nadir hastalıklar üzerinde çalışan dünyadaki neredeyse her şirkete başvurduğunu söylüyor.

“Çoğu biyoteknoloji şirketi için bir programın ticari olarak uygulanabilir kabul edilmesi için en az 500 potansiyel hastaya ihtiyaç duyulmakta” diye açıklıyor.

“Birçok nazik, ilgili ve samimi insanla tanıştım, ama sonunda hepsi aynı cevabı verdi: Programınız çok küçük.”

‘Zamana karşı yarış’

Düzinelerce ret cevabı aldıktan sonra Edwards, SPG47 hastalığının tedavisini mümkün kılmak için diğer ebeveynlerle birlikte kâr amacı gütmeyen Cure AP-4 kuruluşunu ve daha sonra Blackfin Bio’yu kurdu.

Hırvatistan, Hindistan, Ukrayna, Libya, Kanada, Japonya, Hollanda, ABD ve İngiltere de dahil olmak üzere farklı ülkelerden aileler, bir tedavi geliştirilmesi için para toplamak amacıyla güçlerini birleştirdi.

Nika’nın babası Oleksii Bykov, kızının hastalığı hakkında ilk kez kamuoyu önünde konuşmanın ve bağış toplamaya başlamanın ne kadar zor olduğunu hatırlıyor.

“Ama bunun çocuğumuz için yapmamız gereken bir şey olduğuna karar verdik” diyor.

Etkilenen aileler tarafından toplanan paranın bir kısmı, Dr. Mimoun Azzouz’un SPG47 için gen terapisi geliştirdiği İngiltere’deki Sheffield Üniversitesi’ne yönlendirildi.

Tedavi, hasar görmüş AP4B1 geninin sağlıklı bir kopyasını alıp güvenli, değiştirilmiş bir virüsün içine yerleştirerek çalışıyor.

Çocuğa virüs enjekte ediliyor ve bu virüs sağlıklı geni beyin hücrelerine taşır. Hücreler daha sonra kusurlu gen yerine genin yeni kopyasını kullanmaya başlıyor.

Araştırmacılara göre bu tedavinin en etkili olma olasılığı bir-beş yaş arasındaki çocuklar.

“Bu, zamana karşı bir yarış” diye açıklıyor Ebrahimi-Fakhari.

“Hasta fonksiyonlarını kaybetmeye başladıktan sonra, erken müdahaleye kıyasla tedaviden önemli ölçüde fayda görme şansı düşüyor” diyor.

2025 yılında ABD Gıda ve İlaç İdaresi (FDA), çocukları kapsayan ilk SPG47 gen terapisi klinik denemesini onayladı.

“Bugün sorun bilimin kendisi değil” diyor Ebrahimi-Fakhari.

Çocukların ebeveynleri şimdiden yaklaşık 1,5 milyon dolar topladı, ancak tedavinin güvenliğini ve etkinliğini beş yıllık bir süre boyunca test edecek klinik denemeleri finanse etmek için yaklaşık 3,5 milyon dolara daha ihtiyaç duyuluyor.

Ebrahimi-Fakhari’ye göre araştırmacılar gerekli fonu bugün alırlarsa, ilk çocuğu altı ay gibi kısa bir sürede tedavi etmeye başlayabilirler.

Risklere rağmen SPG47 tanısı konmuş çocukların ebeveynleri, başka bir alternatif olmadığı için deneye katılmak konusunda çok istekli olduklarını söylüyorlar.

Popovych, “Nika neredeyse üç yaşında ve tedavinin piyasaya çıkmasını bekleyecek vaktimiz yok; bu yıllar sürebilir” diyor.

“Bir bakıma tedavi buzdolabında duruyor ve onu deneyecek ilk çocukları bekliyor” diyor.

Edwards’ın tahminlerine göre ilacın geliştirme sürecini tamamlamak ve ABD’de geniş çaplı kullanım için onay almak için yaklaşık 10 milyon dolar daha gerekecek.

Bu meblağların çok büyük paralar olduğunu ve tedavinin tam onaylanmasının uzun bir süreç olabileceğini anlıyor.

Popovych, ailesinin “para toplamak için mümkün olan her fırsatı kullanmaya devam ettiğini” söylüyor.

“Nika hâlâ yürüyemiyor veya konuşamıyor. Ama her şeye rağmen etrafında olanların farkında ve neşeli küçük bir kız” diyor.

Edwards, kızı Robbie’nin deneylere katılmak için çok yaşlı olduğunu ve tedaviden fayda görmesinin pek mümkün olmadığını biliyor.

“Bunu her gün yapmaya devam etmemin sebebi, bu tedaviyi alan ilk aileyi ve çocuğunun hayatının daha iyiye doğru değiştiği anı görmek istemem.”

Orijinali İngilizce olan bu makalenin çevirisinde yapay zekadan yararlandık. Yayınlanmadan önce çeviriyi bir BBC gazetecisi kontrol etti. Yapay zekayı nasıl kullandığımız hakkında daha fazla bilgi burada.