Orta Doğu’daki savaşın enerji ve gıda maliyetlerine etkisi ağırlaşırken Dünya Bankası, ekonomik sıkıntılarla karşı karşıya kalan 30 ila 40 ülkeyle finansman görüşmeleri yürütüyor. Kurumun Başkanı Ajay Banga, ilk aşamada hazırlanan 25 milyar dolarlık kriz kaynağına başvuruların beklenenden sınırlı kaldığını, ancak motorin ve gübre fiyatlarındaki yükselişin önümüzdeki aylarda destek ihtiyacını artırabileceğini açıkladı.

Banga’nın 11 Ekim’de yaptığı değerlendirme, gelişmekte olan ülkelerin aynı anda yüksek enerji fiyatları, artan borçlanma maliyetleri ve ağırlaşan dış borç ödemeleriyle karşı karşıya bulunduğunu ortaya koydu.

Dünya Bankası’nın hesaplamalarına göre bu ülkelerin 2026 yılında dış alacaklılara yapacağı anapara ve faiz ödemelerinin toplamı yaklaşık 400 milyar dolara ulaşıyor. Bunun üçte birini faiz ödemeleri oluşturuyor.

25 milyar dolarlık fona talep sınırlı kaldı

Dünya Bankası, Orta Doğu’daki savaşın başladığı şubat ayı sonunda ülkelerin acil finansman ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla 25 milyar dolarlık kriz kaynağını erişime açmıştı.

Ancak Banga’nın açıklamasına göre şimdiye kadar doğrudan bu kaynağı kullanmak isteyen ülkelerin sayısı sınırlı kaldı.

Bunun başlıca nedenleri arasında küresel ekonominin beklenenden dirençli seyretmesi, yapay zekâ yatırımlarının büyümeyi desteklemesi ve petrol piyasasında arz ile talebin yeni koşullara uyum sağlaması bulunuyor.

Buna karşılık bazı ülkeler, doğrudan yeni kriz kredisi kullanmak yerine önceden onaylanmış Dünya Bankası projelerinin kaynaklarını mevcut ihtiyaçlara yönlendirmeyi tercih ediyor.

Bu yöntemle yaklaşık 35 milyar dolarlık ek finansmanın kullanılması mümkün. Böylece ilk aşamadaki toplam kriz finansmanı kapasitesi 50 ila 60 milyar dolar arasında bulunuyor.

Ancak söz konusu tutar, ülkelere aktarılmış para miktarını değil, kullanılabilecek finansman kapasitesini ifade ediyor.

Motorin ve gübre fiyatları baskıyı artırıyor

Küresel enerji piyasasında yaşanan aksaklıklar, gelişmekte olan ülkeler açısından yalnızca petrol ithalatının pahalılaşması anlamına gelmiyor.

Motorin fiyatlarındaki yükseliş, taşımacılık ve tarım üretim maliyetlerini artırırken gübre fiyatlarındaki artış gıda üretimini baskılıyor.

Banga, bu maliyetlerin yanı sıra güçlü bir El Niño hava olayının ortaya çıkması ihtimalinin de kırılgan ekonomiler için ek risk oluşturduğunu belirtti.

Özellikle enerji ve gübre ithalatına bağımlı ülkelerde yükselen maliyetler, kamu bütçelerini zorlayabiliyor. Hükümetler tüketicileri desteklemek için daha fazla kaynak ayırmak zorunda kalırken dış borç ödemeleri de devam ediyor.

Dünya Bankası Başkanı, bu koşullar nedeniyle önümüzdeki aylarda daha fazla ülkenin kriz finansmanından yararlanmak isteyebileceğini değerlendiriyor.

400 milyar dolarlık borç ödeme baskısı

Enerji fiyatlarının yüksek seyrettiği bir dönemde gelişmekte olan ülkelerin borç yükü de önemli bir sorun oluşturuyor. Dünya Bankası’nın hesaplamalarına göre bu ülkelerin 2026’da dış alacaklılara yaklaşık 400 milyar dolar ödeme yapması gerekiyor.

Toplamın yaklaşık üçte birinin faizden oluşması, borç maliyetlerinin kamu kaynakları üzerindeki etkisini gösteriyor. Yüksek faizler, ülkelerin yeni finansmana erişimini de zorlaştırıyor. Böylece sağlık, eğitim, altyapı ve sosyal destek programlarına ayrılabilecek kaynaklar sınırlanabiliyor.

Banga’ya göre Dünya Bankası ile Uluslararası Para Fonu, borç yükünü hafifletmeye yönelik yeni finansman yöntemleri üzerinde çalışıyor. Bu kapsamda pahalı eski borçların daha uygun koşullarla yeniden finanse edilmesine yardımcı olacak 14 ila 15 projenin hazırlık aşamasında bulunduğu belirtildi.

Bu projelerde sağlanacak maliyet avantajının eğitim, sağlık, su ve çevre alanlarında kullanılması hedefleniyor.

100 milyar dolarlık destek seçeneği masada

Dünya Bankası, enerji krizinin ağırlaşması halinde finansman kapasitesini 100 milyar dolara kadar çıkarabileceğini belirtiyor. Ancak bu tutar yeni açıklanmış bir yardım paketi değil. Kurumun nisanda duyurduğu ve haziranda yeniden teyit ettiği kriz müdahale planının üst sınırını oluşturuyor.

Plan kapsamında ilk aşamada mevcut kaynaklar kullanılacak. Sorunların derinleşmesi halinde ilave finansman ve garanti mekanizmaları devreye alınabilecek.

Banga, mevcut koşullarda ülkelerin daha çok onaylanmış projelerinin finansmanını yeniden düzenlemek istediğini, doğrudan kriz fonlarına talebin ise sınırlı kaldığını ifade etti.

Türkiye özel sermaye finansmanında üçüncü sırada

Dünya Bankası’nın 11 Ekim’de yayımladığı Türkiye değerlendirmesi ise ülkeye yönlendirilen özel sermaye açısından dikkat çekici veriler içeriyor. Kurumun açıklamasına göre Türkiye, 2022-2026 döneminde Dünya Bankası Grubunun desteğiyle 21 milyar dolardan fazla özel sermaye çekti.

Bu tutarla Türkiye, kurumun özel sermaye harekete geçirme faaliyetlerinde dünyada üçüncü sırada yer aldı. Yalnızca Temmuz 2025-Haziran 2026 döneminde Türkiye için harekete geçirilen özel sermaye tutarı 5,4 milyar dolara ulaştı.

Dünya Bankası Grubunun küresel ölçekte harekete geçirdiği özel sermaye ise aynı mali yılda 112 milyar dolara çıkarak rekor kırdı. Türkiye’deki finansman özellikle küçük işletmeler, altyapı yatırımları ve turizm gibi alanlara yöneldi.

Kurumun verdiği bilgiye göre 868 milyon dolarlık garanti desteğiyle küçük işletmeler için 1,74 milyar dolarlık özel sermaye sağlandı. Program, ilk beş ayında yaklaşık 200 bin kişiye istihdam sağlayan 8 bin işletmeye ulaştı.

Antalya Havalimanı’nın genişletilmesi için sağlanan finansman da 1,2 milyar doların üzerinde özel sermayenin harekete geçirilmesine katkıda bulundu.

Türkiye kriz finansmanı görüşmelerinde mi?

Dünya Bankası’nın özel sermaye yatırımlarıyla kriz finansmanı programı birbirinden farklı mekanizmalar. Türkiye’nin son dört yılda 21 milyar doların üzerinde özel sermaye çekmesi, 30 ila 40 ülkeyle yürütülen acil kriz desteği görüşmelerine katıldığı anlamına gelmiyor.

Banga, kriz finansmanı için görüşülen ülkelerin tam listesini açıklamadı. Bu nedenle Türkiye’nin söz konusu ülkeler arasında bulunup bulunmadığı henüz bilinmiyor.

Bununla birlikte enerji ve gübre fiyatlarındaki yükseliş, Türkiye gibi sanayi üretimi, tarım ve taşımacılık faaliyetlerinde dış kaynaklı maliyetlerden etkilenen ekonomiler açısından önem taşıyor.

Dünya Bankası’nın önümüzdeki dönemde atacağı adımlarda iki gelişme belirleyici olacak: Artan enerji faturası nedeniyle kriz finansmanına başvuruların hızlanıp hızlanmayacağı ve mevcut finansman kaynaklarının hangi ülke ve sektörlere yönlendirileceği.